نفت امروز یکی از مهم‌ترین منابع انرژی جهان است؛ اما داستان آن بسیار قدیمی‌تر از صنعت مدرن نفت است. انسان‌ها هزاران سال پیش از پیدایش پالایشگاه‌ها و چاه‌های نفت، با نفت خام و قیر طبیعی آشنا بودند و از آن برای ساخت‌وساز، عایق‌کاری، روشنایی و حتی مصارف پزشکی استفاده می‌کردند.

اما سؤال مهم این است: اولین نفت جهان کجا استخراج شد و چه کسی نخستین چاه نفت را حفر کرد؟

پاسخ به این سؤال کمی پیچیده‌تر از یک نام و یک تاریخ است؛ زیرا «استفاده از نفت»، «استخراج نفت از چاه» و «شروع صنعت مدرن نفت» سه اتفاق متفاوت هستند.

نفت پیش از پیدایش صنعت نفت

هزاران سال پیش، در مناطقی از خاورمیانه و آسیا، نفت و قیر به‌صورت طبیعی از شکاف‌های زمین به سطح می‌رسیدند. انسان‌های باستان این مواد را مشاهده و از خواص آن‌ها استفاده می‌کردند.

یکی از مشهورترین مناطق باستانی مرتبط با قیر و مواد نفتی، بین‌النهرین بود. ساکنان این منطقه از قیر طبیعی برای عایق‌کاری، ساخت‌وساز و اتصال مصالح استفاده می‌کردند.

در برخی نقاط نیز چشمه‌های نفتی وجود داشت که نفت یا مواد هیدروکربنی به‌صورت طبیعی از زمین خارج می‌شدند.

بنابراین اگر منظور از «اولین استخراج نفت» جمع‌آوری نفتی باشد که به‌صورت طبیعی به سطح زمین می‌آمد، نمی‌توان یک کشور یا فرد مشخص را به‌عنوان اولین استخراج‌کننده معرفی کرد.

اولین چاه‌های نفت جهان

داستان زمانی جذاب‌تر می‌شود که منظورمان حفر چاه برای رسیدن عمدی به نفت باشد.

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که در بخش‌هایی از جهان، به‌ویژه در چین باستان، چاه‌های عمیقی برای استخراج آب شور و گاز طبیعی حفر می‌شدند و در برخی موارد نفت نیز از این چاه‌ها به دست می‌آمد.

چینی‌ها قرن‌ها پیش از پیدایش صنعت مدرن نفت، از فناوری‌های حفاری با استفاده از مته‌های ضربه‌ای و تجهیزات چوبی استفاده می‌کردند. برخی از این چاه‌ها به عمق قابل‌توجهی می‌رسیدند و برای استخراج آب شور و نمک مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

در جریان این حفاری‌ها، گاز طبیعی و مواد نفتی نیز کشف و مورد استفاده قرار گرفتند.

نفت در ایران باستان

ایران نیز یکی از سرزمین‌هایی است که سابقه بسیار طولانی در شناخت و استفاده از مواد نفتی دارد.

در بخش‌هایی از ایران، به‌خصوص مناطق نفت‌خیز جنوب و غرب کشور، چشمه‌های طبیعی نفت و قیر وجود داشته است. مردم مناطق مختلف از این مواد برای کاربردهای گوناگون استفاده می‌کردند.

قیر طبیعی در گذشته برای عایق‌کاری، ساختمان‌سازی و کاربردهای صنعتی ابتدایی اهمیت زیادی داشت.

اما باید میان این سابقه تاریخی و آغاز صنعت مدرن نفت ایران تفاوت قائل شد.

تولد صنعت مدرن نفت

اگر منظور از اولین استخراج نفت در معنای صنعتی و مدرن باشد، داستان به قرن نوزدهم میلادی می‌رسد.

در این دوره، نفت به‌تدریج از یک ماده طبیعی مورد استفاده محدود به یک کالای صنعتی و تجاری تبدیل شد.

یکی از نقاط عطف مهم تاریخ نفت، حفر چاه نفت در تیتوسویل پنسیلوانیا در آمریکا در سال ۱۸۵۹ بود.

این پروژه با هدایت ادوین دریک (Edwin Drake) انجام شد و چاهی که به «Drake Well» معروف شد، به یکی از نمادهای آغاز صنعت مدرن نفت تبدیل شد.

ماجرای چاه نفت دریک

در نیمه قرن نوزدهم، تقاضا برای روغن چراغ افزایش پیدا کرده بود. پیش از گسترش برق، مردم برای روشنایی خانه‌ها و خیابان‌ها به انواع روغن‌ها وابسته بودند.

در این شرایط، نفت خام به‌عنوان ماده اولیه‌ای ارزشمند برای تولید نفت سفید (Kerosene) مورد توجه قرار گرفت.

ادوین دریک تلاش کرد با استفاده از روش حفاری چاه‌های آب، به ذخایر نفت زیرزمینی دست پیدا کند.

پس از تلاش‌های فراوان، در سال ۱۸۵۹ حفاری او به نفت رسید.

این اتفاق باعث شد توجه سرمایه‌گذاران و صنعتگران به نفت به‌شدت افزایش پیدا کند.

چرا چاه دریک این‌قدر مهم بود؟

اهمیت چاه دریک فقط در مقدار نفت استخراج‌شده نبود؛ بلکه در تغییر نگاه انسان به نفت بود.

پیش از آن، نفت بیشتر ماده‌ای بود که در برخی نقاط به‌صورت طبیعی از زمین بیرون می‌آمد.

اما پس از موفقیت حفاری‌های نفتی، مشخص شد که می‌توان:

زمین را مطالعه کرد → محل ذخایر را شناسایی کرد → چاه حفر کرد → نفت را استخراج کرد → نفت را پالایش کرد → محصولات نفتی را به بازار عرضه کرد.

به این ترتیب، زنجیره‌ای شکل گرفت که بعدها به صنعت عظیم نفت و گاز تبدیل شد.

نخستین نفت ایران در دوران مدرن

تاریخ صنعت نفت ایران نیز داستان بسیار مهمی دارد.

در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، توجه کشورهای خارجی به منابع نفتی ایران افزایش پیدا کرد.

در نهایت عملیات اکتشاف نفت در جنوب ایران انجام شد و در سال ۱۹۰۸ میلادی در منطقه مسجدسلیمان نفت کشف شد.

این کشف نقطه عطف بزرگی در تاریخ اقتصادی و صنعتی ایران بود و زمینه شکل‌گیری صنعت مدرن نفت کشور را فراهم کرد.

بنابراین اگر سؤال این باشد که «اولین چاه نفت مدرن ایران کجا بود؟» پاسخ به مسجدسلیمان و سال ۱۹۰۸ بازمی‌گردد.

تفاوت اولین نفت جهان و اولین نفت ایران

برای جلوگیری از اشتباه تاریخی، بهتر است چند موضوع را از هم جدا کنیم:

بنابراین عبارت «اولین نفت جهان» می‌تواند معانی متفاوتی داشته باشد و بهتر است هنگام نگارش مطالب تاریخی، منظور دقیق مشخص شود.

از نفت خام تا صنعت عظیم انرژی

پس از توسعه حفاری نفت، مرحله بعدی یعنی پالایش نفت خام اهمیت پیدا کرد.

نفت خام به‌طور مستقیم کاربردهای محدودی دارد، اما با پالایش می‌توان محصولات مختلفی از آن تولید کرد؛ از جمله:

• نفت سفید
• بنزین
• گازوئیل
• سوخت جت
• روغن‌های روان‌کننده
• قیر
• خوراک صنایع پتروشیمی

با گسترش خودرو، کشتی، هواپیما و صنایع مختلف، تقاضا برای فرآورده‌های نفتی نیز افزایش پیدا کرد.

به همین دلیل، نفت در قرن بیستم به یکی از مهم‌ترین منابع انرژی و اقتصادی جهان تبدیل شد.

کشف نفت چگونه جهان را تغییر داد؟

پیدایش صنعت نفت تنها یک اتفاق صنعتی نبود؛ بلکه تأثیر گسترده‌ای بر اقتصاد، حمل‌ونقل، سیاست و زندگی روزمره انسان‌ها گذاشت.

گسترش خودروهای بنزینی، توسعه حمل‌ونقل دریایی، پیدایش صنعت پتروشیمی و رشد صنایع مختلف، همگی با افزایش دسترسی به نفت ارتباط نزدیکی داشتند.

کشورهایی که ذخایر بزرگ نفتی داشتند نیز به تدریج به بازیگران مهم اقتصادی و سیاسی تبدیل شدند.

در ایران نیز نفت تأثیر بسیار عمیقی بر اقتصاد، توسعه صنعتی و تحولات سیاسی کشور در قرن بیستم گذاشت.

جمع‌بندی؛ اولین استخراج نفت جهان کجا بود؟

داستان اولین استخراج نفت جهان را نمی‌توان تنها با یک نام و یک تاریخ خلاصه کرد.

استفاده از نفت و قیر طبیعی قدمتی چند هزار ساله دارد و تمدن‌های مختلف پیش از پیدایش صنعت مدرن با این مواد آشنا بودند.

از سوی دیگر، حفاری‌های قدیمی در چین نشان می‌دهد که انسان قرن‌ها پیش از انقلاب صنعتی، روش‌هایی برای رسیدن به منابع زیرزمینی به کار می‌برد.

اما اگر منظور از آغاز صنعت مدرن نفت باشد، چاه ادوین دریک در تیتوسویل پنسیلوانیا در سال ۱۸۵۹ یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ نفت محسوب می‌شود.

در ایران نیز کشف نفت در مسجدسلیمان در سال ۱۹۰۸ نقطه آغاز مهمی برای صنعت مدرن نفت کشور بود.

از چشمه‌های طبیعی نفت در دوران باستان تا چاه‌های عمیق و پالایشگاه‌های امروزی، داستان نفت در واقع داستان تلاش چند هزار ساله انسان برای شناخت و استفاده از منابع زیرزمینی است.